جامعه شناسی خودكامگی ـ تحليل جامعه شناختي ضحّاك ماردوش ( قسمت دوم )
برفتند و خواليگري ساختند خورش خود بي اندازه بشناختند
از آن دو يكي را بپرداختند جز اين چاره اي نيز نشناختند
يكي را به جان داد زنهار و گفت نگر تا بداري سر اندر نهفت
از ين گونه هر ماهيان سي جوان از يشان همي يافتندي روان
همكاري اين دو خواليگر با ضحّاك كاملاً متفاوت با همكاري فرصت طلبانه اي است كه به طور معمول در ميان ايرانيان امري عادي تلقّي مي شود . از سوي ديگر مي دانيم كه اصلاح جامعه جز به دست افراد جامعه و در تمامي ابعاد و روابط اجتماعي امكان پذير نيست .
در ادامه ي داستان فردوسي به يكي ديگر از نكات فرهنگي سياسي اشاره كرده كه هر زمان شخصي به كمك گروهي بر مسند قدرت تكيه مي زده ، پس از تثبيت خويش ، شخصيّت هاي قوي اطراف خود را تحمّل نمي نموده و اقدام به حذف آنان مي كرده است :
پس آيين ضحّاك وارونه روي چنان بُد كه چون مي بُديش آرزوي
ز مردان جنگي يكي خواستي بكشتي كه با ديو برخاستي
به همين دليل بوده است كشتن اريارق و آسيغتكين در روزگار مسعود ، كشته شدن افرادي مانند امير كبير و قائم مقام و مصدّق و . . . . امّا به هرحال زمان ضحّاك هم بايد به سر برسد . مقدّمات سرنگوني او هم فراهم مي شود :
چو از روزگارش چهل سال ماند نگر تا به سر بَرْش يزدان چه راند
در ايوان شاهي شبي ديرباز به خواب اندرون بود با ارنواز
چنان ديد كز كاخ شاهنشهان سه جنگي پديد آمدي ناگهان
دو مهتر يكي كهتر اندر ميان به بالاي سرو و به فرّ كيان
دمان پيش ضحّاك رفتي به جنگ زدي بر سرش گرزه ي گاو رنگ
ضحّاك در خواب سقوط خود را مي بيند . دوباره همان تفكّري كه به دنبال انواع امدادهاي غيبي و توجيه هاي ماورايي بشري براي پديده هاست . اين خواب ديدن ها براي مردم ايران و پادشاهان كم نيست . حضور نيروهاي موهوم به منظور تصرّف در روابط جاري ، نشانه ي جادومزاج بودن يا به قول فردوسي« جادوستان بودن » يك مرز و بوم و مردم آن است . نكته ي قابل توجّه بعدي ، اين است كه ابزار مبارزه با ضحّاك و مكانيسم آن ، مشابه سيستم هاي گذشته است كه هيچ نشاني از اصلاح ندارد . بلكه تكرار مكرّرات است .
انسان در روي زمين تا زمان فردوسي ، گونه هاي حكومتي ديگري را تجربه كرده بود . چند دهه پس از فردوسي ، بار ديگر برخوردهاي جمعي با پديده هاي اجتماعي و نظام سياسي در غرب آغاز شد ايران نه تنها از تجربيات گذشته ي خود ، بل از تجربيات ديگران نيز سود نبرد . و اين غيرغابل نفوذ بودن در مقابل تجربه و پند نگرفتن از آن ، يكي از معضلات فرهنگي ايران است .
بپيچيد ضحّاك بيدادگر بدرّيدش از هول گفتي جگر
يكي بانگ برزد به خواب اندرون كه لرزان شد آن خانه بيستون
به شاه جهان گفت پس ارنواز كه بر ما ببايد گشادنت راز
ز هر كشوري گرد كن مهتران ز اختر شناسان و افسونگران
سخن سر به سر مهتران را بگوي پژوهش كن و راستي بازجوي
فرهنگ كارشناسي آن زمان با فرهنگ قبيله اي و نجوم و خرافات ، سخت با هم درآميخته است . سحر و جادو نيز كه در اين زمينه شكل مي گيرد ، درواقع اعتقاد به اين مسئله است كه از راهي غيرعقلاني به كمك نيروهاي مرموز ، بر روابط ضروري پديده ها تأثير گذاشته شود و آن ها را به نفع يا زيان جرياني به كار بيندازد . كاركرد سياسي ان هم به شكلي است كه آينده اي را سامان دهد كه مسئوليّت شكل دادن آن از عهده ي جامعه خارج باشد . در ماجراي ضحّاك ، فريدون و گاو برمايه به كمك امدادهاي موهوم سر برمي دارند تا جامعه ي ايراني را نجات دهند . نيروهاي موهوم در اين فرهنگ ، همواره جايگزين زحمات طاقت فرسا و عقلاني مي شوند و راه هايي را كه جوامع عقلاني با مشقّت زياد و در طول زمان طي مي كنند . در عالم خيال و در مدّت كوتاه ، به آرامي و بدون رنج مي پيمايند .
اهرم هاي اداره ي جوامع قبيله اي متفاوت با اهرم هاي جوامع صنعتي است . يكي از نيازهاي اداره ي اين گونه جوامع ، خرافات ، جهل ، فال بيني ، جادو ، دعانويسي ، جن گيري و . . . است . ضرب المثل مشهوري قرن ها در ايران دهان به دهان مي گشته : « لولا الجُهّال لَهَلَك الرّجال » ، يعني اگر احمق ها نبودند ، رجال [ سياسي ] هلاك مي شدند .
اين كه در دربارها منجّمان بوده اند و كار فال بيني و پيش بيني ها را از روي مسائل ستاره شناسي انجام مي داده اند ، جاي ترديد نيست . بنا بر تصوير فردوسي ، جمله اخترشناسان جمع مي آيند تا رأي خود را در مورد مسائلي كه حاكميّت ضحّاك را متزلزل كرده ، از نظر كارشناسي اعلام كنند . موضوع درخور توجّه اين است كه اين كار ريشه ي عميقي در ميان توده ي مردم داشته و يكي از عوامل تسلّط سياسي ضحّاك بر مردم بوده است . تسلّط جابرانه و خرافات توده ي مردم ، لازم و ملزوم يكديگرند .
مقايسه ي تطبيقي بين ايران عصر صفوي با انقلاب فرانسه كه از نظر تاريخي هم زمان هستند ، نشان مي دهد كه جامعه ي ايران در اين ايّام از نظر فرهنگي نه تنها رشد نداشته ، بلكه در برخي زمينه ها عقب ماندگي هايي نيز داشته است . در زماني كه ايرانيان درگير مسائل غير عقلاني و . . . بودند ، در كشور فرانسه در فاصله ي سال هاي 1715 تا۱۷۸۹ كتاب هاي تأثير گذار متعدّد ، بارها تجديد چاپ مي شدند . امّا در جامعه ي ايران ، هنوز « مردم غوغا فراستانند » . اگر آراء سياسي فردوسي در اين فاصله ي هزار ساله مخاطبي داشت ، قهرمان هاي او در قهوه خانه هاي ايران و امريكا وسيله ي هنگامه ي « مردم غوغا » نمي شدند . متأسّفانه پيام هايي كه جوامع ديگر را به سختي تكان دادند و طوفان هاي سياسي به راه انداختند ، در ايران مخاطبي ندارند . در چنين نظام اجتماعي وقتي كه مشكلي براي نظام حاكم به وجود بيايد ، مشاورانش چه كساني خواهند بود ؟
ز هر كشوري گرد كن مهتران ز اختر شناسان و افسونگران
فردوسي در به كار گرفتن صفت افسونگر ، چهره ي اين كارشناسان را بيشتر هويدا كرده است . امّا هيچ كس را پرواي اظهار نظر نيست :
همه مؤبدان سر فكنده نگون پر از هول دل ، ديدگان پر ز خون
زيرا ضحّاك از آنان پرسيده :
كه بر من زمانه كي آيد به سر كرا باشد اين تاج و تخت و كمر
بي ثباتي سياسي آن قدر ملموس و مشهود است كه به مجرّد پيدا شدن عامل دشمني ، پادشاهان در فكر رفتن احتمالي يا مبارزه تا آخرين قطره ي خون براي نگهداري تاج و تخت اند . ضحّاك ترديد نمي كند كه تنش هاي اجتماعي جدّي شده و احتمال سقوط او مي رود . امّا يك نفر از مؤبدان به طور استثنايي اظهار نظري مي كند :
بدو گفت پردخته كن سر ز باد كه جز مرگ را كس زمادر نزاد
جهاندار پيش از تو بسيار بود كه تخت مهي را سزاوار بود
كيي را بود زين سپس تخت تو به خاك اندر آرد سر بخت تو
كجا نام او آفريدون بود زمين را سپهر همايون بود
كارشناس مي گويد نظام سياسي ما اين گونه است كه شاهان به جبر زمانه مي آيند و مي روند . مشروعيّت آن ، به هيچ چيز نياز ندارد . جواني با همان مكانيسمي كه تو آمدي ، مي آيد . پس كاري كه ضحّاك بايد بكند ، اين است :
نشان فريدون به گرد جهان همي باز جست آشكار و نهان
نه آرام بودش نه خواب و نه خورد شده روز روشن بر او لاژورد
چه قدر اين قسمت داستان شبيه داستان فرعون است ! اين داستان ، ناامني هولناكي را نيز ابقا مي كند .
بر آمد برين روزگاري دراز كشيد اژدها را به تنگي فراز
خجسته فريدون ز مادر بزاد جهان را يكي ديگر آمد نهاد
جهان را چو باران به بايستگي روان را چو دانش به شايستگي
از اين جا شاهد آن هستيم كه محتواي داستان به افسانه نزديك تر مي شود كه به اعتباري از هر راستي راست تر مي نمايد . آرزوي هميشگي ملّت ايران اين بوده كه نهاد جهان شخصي را با فرّ شاهي به گيتي آورد و ايران را بايسته و شايسته گرداند . امّا حقيقت اين است كه در اين فرهنگ سياسي ، هميشه فريدون پس از چندي ضحّاك مي گردد . تاريخ ادبيّات سياسي ما ، تاريخ اصلاحات سياسي از « بالا » و به كمك اهرم هاي اهورايي است و اين با واقعيّات اجتماع انطباق نمي يابد .
تا اين جا آن چه فردوسي تصوير كرده ، قادر به پديد آوردن دموكراسي نبوده و او نيز چنين ادّعايي نداشته است . كم ترين آرزوي او اين است كه حاكميّت سياسي ، نظامي نسبتاً مستحكم پيدا كند .
نكته ي بعدي اعتراضي است كه به فردوسي مي كنند كه هم موضع اشرافي داشته و هم طرفدار شاهنشاهي بوده است . واقعيّت اين است كه او شاه پرست بود . وليكن شاه پرست ويژه اي ، و آن هم در قرن چهارم هجري . ما نمي توانيم خودمان را در جغرافيا و تاريخي ديگر ، جاي ماركس بگذاريم و بينش فردوسي را تحليل كنيم . فردوسي در واقع از نظام كم تر بدتر حمايت و طرفداري مي كند . در آن روز اين موضع گيري ، مترقّي ترين نوع عملي ممكن بود كه كسي در مقابل ترك و عرب بايستد و از نظامي حمايت كند كه لزوم حمايت اشراف و موروثي بودن و تأييد خداوند و داشتن دانش و كردار فرزانه را به سلطه ي زور ِ صرف ترجيح مي دهد . در زمان فردوسي ، آن چه از يادگارهاي ذهني دوردست براي مردم به جا مانده بود ، يادآوري حكومت هاي سلسله هاي قبل از اسلام بود . تمدّن عظيمي كه ايرانيان هنوز آن را فراموش نكرده بودند . ابرقدرتي كه با ابرقدرت روم توان برابري داشت . به طور قطع يك چنين مجموعه اي براي زندگي ، مناسب تر از اين بود كه هر روز صبح ، باز شاهي بر سر كسي بنشيند و به هوس رسيدن به قدرت ، خران را بفروشد و اسب بخرد و شروع به تاراج كند .
در بسياري از آثار اين دوره و يا زمان هاي بعد ، مانند نصيحة الملوك ، مرزبان نامه ، قابوس نامه ، سياست نامه ، اخلاق ناصري و . . . به خوبي اين دلبردگي را نسبت به نظام سياسي قبل از اسلام مي بينيم . در نتيجه هيچ بعيد نبود كه فردوسي نيز اين نظر را بپرورد ، افزون بر اين ، نظر ديگري هم نبود . يا بايد تركان را تأييد مي كرد يا خلفا را كه از تركان بدتر بودند . ( البتّه پاره اي از نظريات سياسي ديگر در آن زمان بود كه به علّت عدم تناسب با واقعيّت هاي زندگي قابل پيگيري نبود و تعطيل مانده بودند . ) در هر حال فردوسي در زمان خودش ، عملي ترين و بهترين نظام حكومتي را كه با ساختار مادّي جامعه نيز همسازي داشته ، انتخاب كرده و به آن ، وحدت فكري بخشيده است .
زمين كرده ضحّاك پر گفت و گوي به گرد جهان بر همين جست و جوي
فريدون كه بودش پدر آبتين شده تنگ بر آبتين زمين
گرفتند و بردند بسته چو يوز برو بر سر آورد ضحّاك روز
خردمند مام فريدون چو ديد كه بر جفت او بر چنان بد رسيد
دوان داغ دل خسته ي روزگار همي رفت پويان بدان مرغزار
كجا نامور گاو برمايه بود كه نا بسته بر تنش پيرايه بود
فرانك فرزند را به نگهبان مرغزار مي سپارد تا پدروار از او نگهداري كند و با شير اين گاو او را بپرورد .
پادشاه در حال سقوط به كوچك ترين سوئ ظنّي مردم را مورد تعقيب و كشتار قرار مي دهد . در گذشته مردم به علل مختلف از شهرها و ديه ها مي گريختند و به نقاط كوهستاني پناه مي بردند . خود فردوسي نيز در نهايت متواري شد و به نقاط دوردست رفت . نكته ي جديدي كه فردوسي اعلام مي كند ، همين فرار سياسي مخالفان است . بعد از گذشت زماني ، مأموران حكومتي از جاي گاو برمايه باخبر مي شوند . مادر فريدون بدان جا مي شتابد و تصميم مي گيرد :
ببرّم پي از خاك جادوستان شوم با پسر سوي هندوستان
شوم ناپديد از ميان گروه برم خوب رخ را به البرز كوه
نكته ي قابل تأمّل در اين قسمت اين است كه به علّت انحطاط سياسي غير قابل تصوّر نظام سياسي ايران ، اين نهضت فريدون نيز مثل كار ضحّاك راهي ندارد جز اين كه در خارج از مملكت شكل بگيرد . فرانك در آن جا كودك را به پاكديني مي سپارد .
در زمان فردوسي مردان فارغ از دنيا اكثريت قابل ملاحظه اي را تشكيل مي دادند و در عمل موجب تحكيم سياست روز مي شدند . اين گرو ها همان متصوّفه و دراويش بوده اند . در جامعه اي كه به قول بيهقي بيشتر عامّه آنند كه كارهاي ممتنع را بيشتر دوست مي دارند و هميشه به دنبال نيروي مرموز براي حلّ مشكل مي گردند ، مرد ديني فارغ از دنيا و گوشه گير در كوه نيز وظيفه ي سياسي به عهده مي گيرد . در اين گونه جوامع ديني بيشتر دوست دارند كه سمبل هاي سياسي نيز ديني باشد . در كتاب هاي متعدّدي مانند اسرارالتّوحيد ، مناقب العارفين و . . . حكايت هاي مختلفي نقل شده كه مردان سياسي هم در مقابل عارفان تسليم مي شده اند . امّا اين قهرمانان ديني در واقع كساني بوده اند كه بدون كار و تلاش و دغدغه ي مسائل اقتصادي ، زندگي را از راه كديه مي گذرانده اند . اين جماعت و خيل عظيم مريدانشان در عين بي اعتنايي نسبت به سياست ، عناصر مفيدي براي نظام سياسي جبّار حاكم بوده اند . چون به صور مختلف مردم را از اشتغال به دنيا ، اجتماع ، اقتصاد و سياست باز مي داشته اند . خواجه نصير طوسي ، اين جماعت را « زائد عالم وجود » مي داند . با اين توصيف از فرهنگ صوفيان ، تصوير ما از جامعه اي كه ضحّاك از آن مي رويد ، كامل مي گردد . مردمي كه مي خواهند مسائل اقتصادي را با كمك هاي خارجي حل كنند و خود اقدام مجدّانه اي نمي كنند ، بايد بدانند كه فقدان قدرت اقتصادي گسترده ، معادل انحصار قدرت سياسي گسترده است .
به هر حال فريدون به جاي امني مي رود و ضحّاك نيز جست و جوي خود را گسترش مي دهد . گاو برمايه و هر چه چارپا در آن جايگاه بود ، مي كشد و خانه ها را ويران مي سازد . اين ويژگي برخورد سياسي همان فرهنگ كلّي است . تخريب آثار گذشتگان ، شهرها و روستاها و مناطقي كه مردمانش در مقابل نظام سياسي مقاومت مي كنند و يكي از دلايلي كه در اين سرزمين جز آثار خشت و گلي مربوط به اماكن مقدّسه چيز ديگري از گذشته وجود ندارد ، همين تخريب است .
چو بگذشت بر آفريدون دو هشت ز البرز كوه اندر آمد به دشت
بر مادر آمد پژوهيد و گفت كه بگشاي بر من نهان از نهفت
بگويي مرا تا كه بودم پدر كيم من ، به تخم از كدامين گهر
مادرش جواب گفت كه پدرت آبتين :
ز تخم كيان بود و بيدار بود خردمند و گُرد و بي آزار بود
ز طهمورث گرد بودش نژاد پدر بر پدر بر همي داشت ياد
آراء سياسي فردوسي و شرط لازم براي سلطنت را مي توان اين گونه خلاصه كرد كه پادشاه بايد : 1ـ ايراني باشد . 2ـ ز خاندان شاهي باشد و پادشاهي به ارث به او رسيده باشد. 3ـ بيدار دل و خردمند و بي آزار باشد . 4ـ مورد تأييد پروردگار و داراي ويژگي ديني باشد . ( و تلويحاً شرط پنجمي را هم ذكر مي كند كه به دست گرفتن قدرت سياسي به كمك زور است . ) اگر فردوسي عنصر « زور » را به گونه اي حذف كرده و دو عنصر ديگر يعني تأييد و حمايت اشراف و نيز حداقل رضايت توده ي مردم رااضافه مي نمود ، پادشاهي ايران حداقل در تئوري راه سلامتي را مي پيمود . امّا مي دانيم كه اين دو عنصر هرگز در اجتماع ايران بعد از اسلام وجود نداشته است . به اضافه آن كه از عناصر نظري قبل از اسلام ، به غير از « زور » بقيه غايب اند .
در زمان حاضر نيز مي بينيم مشكل جدّي آن جا بروز مي كند كه مي خواهند دستاوردهاي حكومت هاي غيرشخصي را به نوع حكومت هاي قبيله اي تحميل كنند . در زمينه ي سياسي ، اين مسئله همان تجدّدخواهي يا تحميل فراورده هاي قرن بيستم به مردم قرون قبل از تاريخ است . بيان اين آرا در آن روزگار كه هم با عنصر ايراني مخالفت مي شد و هم با آداب و طرح مباحث ايراني ، بسيار دشوار مي نمود و فردوسي با وجود انتخاب زبان كنايي ، دچار مشكل شد . مخالفت با انديشه و عمل ايراني ، وارد دستگاه فقهي هم شده بود و از ديد هيئت حاكمه كه سنّي و طرفدار خليفه بود ، فردوسي يك بدمذهب تلقّي مي شد . در چنين فضايي ، فشار اختناق شديد فكري عرب و ترك بدوي ، فردوسي را مجبور به انتخاب زبان كنايي مي كرد . در چنين جوّ منحط عمومي ، چه قدر امكان داشته كه آراء عقلاني درباره ي حكومت طرح شود و راه هاي نيكو براي تحديد قدرت اتّخاذ گردد . پس فردوسي ادامه مي دهد :
چنين داد پاسخ به مادر كه شير نگردد مگر به آزمايش دلير
كنون كردني كرد جادو پرست مرا برد بايد به شمشير دست
بپويم به فرمان يزدان پاك برآرم از ايوان ضحّاك خاك
اگر از منظر هميشگي به اين ابيات نگاه كنيم ، تكراري است . از نگرش قبيله اي به مبارزات سياسي ، شيوه ي تحريك فريدون ، به مسائل شخصي و خانوادگي محدود است. فريدون كه سرنوشت پدر ( نه اجتماع و نه عملكرد روابط سياسي ) را مي شنود ، دلش پردرد و سرش پر كينه مي گردد و مي خواهد جادو پرست را به فرمان يزدان نابود كند . از سوي ديگر ضحّاك :
ز هر كشوري مهتران را بخواست كه در پادشاهي كند پشت راست
از آن پس چنين گفت با مؤبدان كه اي پرهنر نامور بخردان
يكي محضر اكنون ببايد نبشت كه جز تخم نيكي سپهبد نكشت
نگويد سخن جز همه راستي نخواهد به داد اندرون كاستي
فردوسي از حمايت علما از حكّام و تبليغ آنان به نفع حكومت ، با تعبير « محضر نوشتن » ياد مي كند . محضر نوشتن علما مبني بر اعلام نظر درباره ي پاره اي مسائل سياسي ـ اجتماعي مبتلا به روز ، نكته ي مهمّي بوده و رجال سياسي در مواقع لزوم دست به دامان علما مي زده اند .
از معاصران فرهنگي فردوسي ، باصلاح ترين فرد كه خود از علماي بزرگ بود و دستي هم در سياست داشت و سپس عرفان پيشه كرد ، امام محمّد غزّالي است . او تقريباً عموم جماعت علما را از عناصر فساد دين و دنيا مي داند و وقتي كه توفيقي در الزام علما به كناره گيري از سياست نمي يابد ، سلاطين را نصيحت مي كند كه از علماي دين كناره گيرند . بر اثر فشار سپهبد و لازم و ملزوم بودن حيات اجتماعي پادشاه و مؤبدان با يكديگر ، مؤبدان به كمك او آمدند و محضر نوشتند :
بدان محضر اژدها ناگزير گواهي نبشتند برنا و پير
همان گه يكايك ز درگاه شاه برآمد خروشيدن دادخواه
ستم ديده را پيش او خواندند بر نامدارانش بنشاندند
بدو گفت مهتر به روي دژم كه برگوي تا از كه ديدي ستم
يكي از رسومي كه در تاريخ گذشته اجرا مي شده ، به مظالم نشستن شاه بوده است و ضحّاك نيز چنين مي كند . يعني با آن همه ظلم ، غارت ، كشتن و سوختن و با آن همه اختناق ، باز همه ي مهتران :
بدان محضر اژدها ناگزير گواهي نبشتند برنا و پير
دستگاه قضايي به قدري فاسد بوده كه خود قاضيان با پادشاه ستمگر همراه مي شده اند ، امّا صداي دادخواه در كاخ مي پيچد :
خروشيد و ز دست بر سر ز شاه كه شاها منم كاوه ي دادخواه
يكي بي زبان مرد آهنگرم ز شاه آتش آيد همي بر سرم
كه مارانت را مغز فرزند من همي داد بايد ز هر انجمن
ضحّاك كه در محضر عدل نشسته ، به سخنان او گوش مي دهد و فرزندش را به او باز مي گرداند تا همه به حسن سيرت و عدالت پروري او گواهي دهند :
بفرمود پس كاوه را پادشا كه باشد بدين محضر اندر گوا
چو برخواند كاوه همه محضرش سبك سوي پيران آن كشورش
خروشيد كه اي پايمردان ديو بريده دل از ترس كيهان خديو
نباشم بدين محضر اند ر گوا نه هرگز برانديشم از پادشا
خروشيد و برجست لرزان ز جاي بدرّيد و بسپرد محضر به پاي
چو كاوه برون شد ز درگاه شاه بر او انجمن گشت بازارگاه
همي برخروشيد و فرياد خواند جهان را سراسر سوي داد خواند
شورش عليه ستم به ياري توده ي مردم شكل گرفته است . شعار شورشيان اين است : پادشاه بر تخت نشسته ، يك اهريمن است و سر ستيز با يزدان دارد . پس يزدان پرستان بايد گرد آيند تا به دنبال فريدون روند . همه ي تعابير ، تعابير مذهبي است . چون جامعه ديني بوده . ديدگاه امور اجتماعي ، ديدگاهي فردي و نوع مديريّت آن ، قبيله اي و خانوادگي است . به هيچ مكانيسم اجتماعي اشاره نمي شود . در واقع فردا هيچ تضميني براي حفظ و حراست حقوق اجتماعي افراد جامعه وجود ندارد .
از داستان ضحّاك و نيز واقعيّات تاريخي چنين برمي آيد كه دستگاه هاي اجرايي مملكت نه تنها استعداد اصلاح خود و جلوگيري از مردم آزاري را نداشته اند ، بلكه پيوسته در فساد غوطه ور مي شده اند . در اين نظام هركس درپي منافع خود و به زيان ديگران و به نام دين ، در حال خلل وارد كردن بر نظام اجتماعي است . تحوّلات سياسي كه در تاريخ ايران رخ داده ، فقط تكرار مكانيسم مزبور بوده و هيچ مشكلي را نگشوده . اگر فردوسي صد بار در تاريخ زنده مي شد ، نمي توانست داستاني ديگر براي به تصوير كشيدن چهره ي سياسي ايران به نظم درآورد .
به هر حال مردم به دنبال كاوه به راه افتاده اند . فرهنگ « سالارجو » به دنبال « سالار نو » است و او را مي يابند :
همي رفت پيش اندرون مرد گرد سپاهي بر او انجمن شد نه خرد
بدانست خود كافريدون كجاست سر اندر كشيد و همي رفت راست
فريدون با مشاهده ي اين وضعيّت نزد مادر مي رود و مي گويد :
كه من رفتني ام سوي كارزار ترا جز نيايش مباد ايچ كار
صحنه كاملاً ديني است و گفت و شنودها همه به يزدان پاك ختم مي شود . از ديدگاه جامعه شناسي سياسي ، قدرت مانور رهبر در موضع رهبري نمي تواند از خواسته هاي جامعه فاصله ي زيادي بگيرد . در يك جامعه ي ضحّاك پرور ، فريدون توفيق چنداني نمي يابد . آن هم مشروط بر اين كه به ابزارهاي ضحّاك دست نبرد . ولي نبايد فراموش كرد كه حالت انقلابي از ارزش برمي خيزد و نه از دانش .
در ادامه ي ماجرا مي بينيم كه فريدون دو برادرش را هم با خود همراه مي سازد :
فريدون بديشان سخن برگشاد كه خرّم زييد اي دليران و شاد
كه گردون نگردد به جز بر بهي به ما بازگردد كلاه مهي
بياريد داننده آهنگران يكي گرز سازند ما را گران
اعمال مديريّت خانوادگي و تحميل دوستان و آشنايان بر مقامات و سمت ها از ويژگي مديريّت خانوادگي ـ قبيله اي است . جامعه ي عقلاني به صورت تخصّصي اداره مي شود و نياز تخصّص كار است كه فرد مورد نظر خودش را تحميل مي كند ، و نه فرد كه بر كار تحميل شود .
ويژگي بعدي فريدون ، تلاش براي ساختن سلاح و ابزار جنگ و خصومت است . يعني مبارزه اي صرفا ً نظامي و مبارزه با رژيم و نه مبارزه در رژيم . بعيد است كسي با كشتار انسان ها به نام عدل روي كار آيد و پس از آن ، از كشتار همرزمان خود به هر توجيه كه فرض كنيم ، خودداري كند . حكومتي كه با خون سر كار آيد ، با خون هم مي رود و اين اوّل درس جامعه شناسي سياسي است .
وقتي آهنگران گرز گاو سر مورد نظر فريدون را مي سازند ،
پسند آمدش كار پولادگر ببخشيدشان جامه و سيم و زر
بسي كردشان نيز فرّخ اميد بسي دادشان مهتري را نويد
بايد به اين نكته توجّه كنيم آن نيروي كمكي كه به پشتيباني فريدون آمده ، به اميد « سيم و زر » است و در مقابل كارهايي كه مي كند ، اجرت مي ستاند . اين روابط حكايت از آن دارد كه اين حركت جديد نيز فاقد روحيه ي اشتراك مساعي و مسئوليّت جمعي لازمه ي حيات اجتماعي و رشد آن است . اين از ويژگي هاي جامعه ي مكانيكي يا به تعبيري فرهنگ سنّتي و قبيله اي است . كار فريدون شباهت بسياري دارد به فرهنگ افرادي مانند احمد بن عبدالّله خجستاني كه غارت مي كرده و با تقسيم غارت ، لشكريانش افزون مي شده اند . دقيقي گفته بود :
ز دو چيز گيرند مر مملكت را يكي پرنياني ، يكي زعفراني
يكي زرّ نام ملك برنبشته دگر گوهر آب داده يماني
فريدون نيز گرز گاو سر و زر و سيم آورد . ( زر و سيمي كه در نظام آن روز ، صرفاً از طريق غارت عايد مي شده است . )
نكته ي بعدي اين است كه فريدون به آهنگران وعده ي مهتري مي دهد . در جامعه ي قبيله اي مي توان هر روز بر سر شغلي بود . امروز وزير استيفا و فردا وزير ديوان اشراف و . . . . در حالي كه در فرهنگ جامعه ي لائيك و عقلاني ، چنين چيزي متصوّر نيست . بايد بگوييم كه اين فريدون متمايل به استفاده از تمام ابزارهاي گذشته است . ابزاري كه ضحّاك آفرين است . در نتيجه بعيد به نظر نمي رسد كه فريدون يا ضحّاك شود يا لابلاي چرخ دنده هاي فاسد مكانيسم هاي جوامع قبيله اي ، به مانند قائم مقام و . . . قرباني گردد . ظاهراً فردوسي علاقمند بوده كه شخص دادگري بيايد و با همان مكانيسم هاي شناخته شده ، دست اهريمنان و ديوان را كوتاه كند .
ويژگي ديگر حركت فريدون اين است كه به كين خواهي شخصي حركت مي كند تا انتقام پدر را بگيرد :
فريدون به خورشيد بر بُرد سر كمر تنگ بسته به كين پدر
اين هم از اجزاي ساختاري جوامعي است كه سيستم حقوقي آن ها اصلاح كننده نيست ، بلكه سركوب كننده است .
سپاه انجمن شد به درگاه او به ابر اندر آمد سر گاه او
به علاوه سپاهياني كه روزي از پيرامون جمشيد پراكنده شده و گرد ضحّاك حلقه زده بودند ، حال به فريدون روي آورده اند .
رسيدند بر تازيان نوند به جايي كه يزدان پرستان بُدند
چو شب تيره گشت از آن جايگاه خرامان بيامد يكي نيكخواه
سوي مهتر آمد به سان پري نهاني بيامختش افسونگري
كجا بند ها را بداتد كليد گشاده به افسون كند ناپديد
فريدون به نزديك مؤبدان و يزدان پرستان مي رود و حمايت آن ها را مي طلبد . دوباره نيروهاي غيبي به كمك جامعه ي ايراني مي آيند تا گره مشكلات را بگشايند . اين رسم فرهنگي دوباره تكرار مي شود . البتّه اين را هم نمي توان ناديده گرفت زماني كه قدرت پادشاهي در ايران متزلزل مي شد ، بسياري از اطرافيان در خيانت به وي كوتاهي نمي كردند .
بعد از مدّتي اختلافات خانوادگي در نظام شاهي خود را نشان مي دهد و برادران درصدد قتل فريدون برمي آيند كه البتّه به حكم مشيّت الهي ناكام مي مانند .زماني كه حكومت ميليتاريزه مي شود ، اين تفكّر نزد هر سرباز جاه طلبي شكل مي گيرد كه اگر به « زور » است ، چرا من نه ! تنش هاي هميشگي و فرهنگي و برادركشي ، خود را به خانواده ي فريدون هم تحميل مي كند .
فريدون از اروند رود مي گذرد . به كاخ ضحّاك مي رسد . ديوان را نابود و جادو را بي اثر مي كند . سپس پاي برتخت ضحّاك مي نهد :
نهاد از بر تخت ضحّاك پاي به پيروزي و راي بگرفت جاي
و در ادامه همان گونه عمل مي كند كه همه ي زورمداران بعد از رسيدن به قدرت مي كرده اند ؛ دستيابي به زنان :
برون آوريدش از شبستان اوي بتان سيه موي خورشيد روي
حداقل فريدون مي توانست در ابتداي كار آن قدر مسئله داشته باشد كه كار اين بتان به چند روزي ديگر افتد . تا آن جا كه مي دانيم ، شهرناز و ارنواز با ضحّاك روابط بسيار نزديك و حسنه اي داشته اند . ( اگر از ترس بوده ، خدا مي داند. ) البته زنان هم مثل ساير اعضاي جامعه ، بافت رفتاري و ساختار فكري همسان آنان را مي پذيرند . پس هر دو از موقعيّت جديد ، نهايت بهره برداري را مي كنند . به علاوه اين دو پاكيزه روي ، مشاوران اوّليّه اي بودند كه خواب ضحّاك را شنيده و منتظر ظهور آن منجي بودند كه بيايد و جهان را پر عدل و داد كند . فريدون از اين دو مي خواهد كه جاي ضحّاك را به او بنمايانند :
بگفتند كه سوي هندوستان بشد تا كند هند جادوستان
تنها پادشاه ايران كه در مدّت حكومتش يك سال در ميان به هند لشكر كشيد ، سلطان محمود غزنوي بود . فردوسي با زبان كنايي ، ايراني را در فريدون مجسّم مي كند كه ملك را از دست ترك و عرب خارج مي كند .
امّا رفتار عناصر اداري با تاجور نو چگونه است ؟ ايرانيان ، به طور كلّي متعرّض جدّي حاكميّت نمي شدند . در اين جا نيز عنصر جانشين ضحّاك كه در غياب او مملكت را اداره مي كرده ، كند رو ، به كاخ مي آيد و فريدون را مي بيند :
ز يك دست سرو سهي شهرناز به دست دگر ماهروي ارنواز
نه آسيمه گشت و نه پرسيد راز نيايش كنان رفت و بردش نماز
آمدن « تاجور نو » ، خيلي عادي تلقي مي شود و اين كه تاجور جديد ما نيز نمي تواند از شهرناز و ارنواز بگذرد و اين دو خوبروي جزو اجزاي جدايي ناپذير تخت شاهي مي گردند . اين جاي تعجّب ندارد ، چون فريدون در همان بافتي كه ضحّاك را پرورد ، پرورده شد . همه فقط متوجّه بدي ضحّاك بودند . هيچ كس متعرّض نظام نشد . چه فرهنگي !
بر او آفرين كرد كاي شهريار هميشه بزي تا بود روزگار
بفرمود شاه دلاور بدوي كه رو آلت تخت شاهي بشوي
مشكل در مكانيسم كار حكومت و تغيير آن نيست . همين كه چيزي شسته شود و اسمي عوض شود ، براي جامعه كفايت مي كند . جادو پرست مي رود و يزدان پرست مي آيد . اقدامات مشابه اين دو ، مسئله اي جدّي به وجود نمي آورد .
اقدام بعدي فريدون ، جشني باشكوه است تا نداي كار خود در جهان اندازد . امّا كندرو هم مانند تمامي كارگزاران اجرايي در ايران جانب احتياط در پيش مي گيرد . به نزد ضحّاك مي شتابد و همه چيز را تعريف مي كند به علاوه او را از گرز و نيروي فريدون مي ترساند :
يكي گرز دارد چو يك لخت كوه همي تابد اندر ميان گروه
مسئله اين است كه فردوسي تلاش درخور ستايش مي كند تا فريدون را به صورت انساني والا و رها از پليدي هاي ضحّاك نشان دهد و تا آن جا كه براي وي مقدور است ، ساختار قبيله اي را از او دور مي كند . ولي با وجود اين ، به دليل اثرپذيري معرفت فردوسي از بازتاب متغيّرهاي اجتماعي و شكل گرفتن اندوخته هاي وي از اجتماع ، عناصر فرهنگ قبيله اي و مكانيسم ساختاري آن در هر مرحله شايد ناآگاهانه و با فشار ، وارد زندگي فريدون مي شود . از طرف ديگر مي دانيم كه واقيّت هاي اجتماعي زمان فردوسي ، همان هايي است كه در داستان ترسيم شده است . كندرو آن چه ديده مي گويد و از شهرناز و ارنواز سخن به ميان مي آورد :
به يك دست گيرد رخ شهرناز به ديگر عقيقين لب ارنواز
كندرو نه از نظام مملكت صحبت مي كند ، نه از اقتصاد و فرهنگ و اجتماع و ملّيّت و . . . ؛ صحبت از ملك شخصي ضحّاك مي كند . فرهنگ زمان و تلقّي از حكومت همين بوده است . يك مرتبه ناموس پرستي ضحّاك تحريك مي شود ، والّا مملكت براي او ارزش نداشته است . واقعاً هيچ يك از عناصر ملّيّت ، دين و هويّت انساني و . . . اين رؤساي قبايل را نمي شوراند ، مگر همان غيرت هاي قبيله اي .
وقتي ضحّاك و نرّه ديوان جنگاوران به شهر و به كاخ فريدون حمله مي كنند ، تمام مردم و سپاهيان به فريدون مي پيوندند ، حتّي مؤبدان هم مي گويند اگر جانور درنده بر تخت باشد ، بهتر از ضحّاك است :
خروشي برآمد ز آتشكده كه بر تخت اگر شاه باشد دده
همه پير و برناش فرمانبريم يكايك ز گفتار او نگذريم
البتّه بايد به اين نكته توجّه كنيم كه تأييد مؤبدان زماني شكل گرفت كه رفتن ضحّاك قطعي به نظر مي رسيد و برگشتن او امكان ندا شت . باز هم برخوردهاي قبيله اي با كنش هاي جمعي .
در هر حال مردم و سپاهيان با خصوصيات و ويژگي هاي خاص در هم آميختند . طرفدار فريدون شدند و از ديوار و بام ، خشت و سنگ و در كوي ، تيغ و خدنگ بر روي هم كشيدند و شهر را غبار كردند و به آسمان فرستادند تا دموكراسي ليبرال و نظام پارلماني را بر ويرانه ها بر پا كنند . امّا در اين گيرودار ، ضحّاك وقتي از بالاي قصر مشاهده مي كند كه شهرناز و ارنواز مشغول گفتگو با فريدون هستند :
نه از تخت ياد و نه جان ارجمند فرود آمد از بام كاخ بلند
او از بام به زير مي آيد تا پريچهرگان را بكشد . افكار كينه كش قبيله اي را در اين جا مي توان ديد و فريدون به سمت او مي شتابد و با گرز بر ترگ او مي زند . امّا سروش ندا مي دهد كه مرگ او فرانرسيده . پس كار ضحّاكي ارّه كردن و مثله كردن را رها كن . بايد او را به بند بكشي و در كوه زنداني كني .
اقدام بعدي او خلع سلاح عمومي است . چون قرار بر اين است كه هر كسي با سزاواري به جايگاه خويش رود و نظمي جديد به جامعه بخشيده شود .
يكي كار ورزد يكي گرز دار سزاوار هر كس پديد است كار
مردمان زندگي اقتصادي خود را سروساماني دادند و به دنبال فعّاليّت هاي روزانه ي خويش رفتند .
فريدون فرزانه بنواختشان ز راه سزا پايگاه ساختشان
همي گفت كاين جايگاه من است ز فال اختر بومتان روشن است
كه يزدان پاك از ميان گروه برانگيخت ما را ز البرز كوه
بدان تا جهان از بد اژدها به فرمان گرز من آيد رها
منم كدخداي جهان سر به سر نشايد نشستن به يك جاي بر
تا اين جا تمام ابزارهاي ساختار قبلي با بافت مشابه مورد استفاده ي فريدون قرار گرفت و او كارهاي مشابهي نيز انجام داد و حال در فكر لشكركشي و جهانگيري است . حكومت ميليتاريزه نمي تواند آرام و ساكت و بدون لشكركشي و بدون خلق دشمنان موهوم و ترساندن مردم از دشمني كه نيست و . . . وجود داشته باشد .
با اعلام عزم فريدون ، بزرگان در مقابلش تعظيم كردند . فريدون حركت مي كند . همچنان كه جهان نمونه هاي آن را زياد ديده و معلوم نيست كه چه كارهايي خواهد كرد . ولي آرزوي فردوسي از او همه عدل است و داد و يزدان پرستي ، روشندلي ، بيداردلي و خردمندي . با اين اميد از همه ي فرزندان وطن خود مي خواهد :
بيا تا جهان را به بد نسپريم به كوشش همه دست نيكي بريم
نباشد همي نيك و بد پايدار همان به كه نيكي بود يادگار
سخن ماند از تو همي يادگار سخن را چنين خوارمايه مدار
فريدون فرّخ فرشته نبود ز مشك و ز عنبر سرشته نبود
به داد و دهش يافت آن نيكويي تو داد و دهش كن فريدون تويي
منبع : جامعه شناسی خودكامگی . تحليل جامعه شناختي ضحّاك ماردوش . علی رضاقلی
